بازدید خبر: 4
احسان رنجبران_ پایگاه خبری گزارش «معدن نامه»: تجربه معدن طلای «آدا تپه» در بلغارستان نشان می‌دهد که مدیریت باطله معدنی می‌تواند از یک مسئله پایان عمر معدن به بخشی از طراحی اولیه پروژه تبدیل شود. این روش با ترکیب سنگ باطله و باطله فرآوری در یک تأسیسات یکپارچه، کاهش سطح اشغال، بازیافت آب، احیای تدریجی زمین و پایش بلندمدت پسماندها را هم‌زمان دنبال کرده است.
معدن طلای آدا تپه در نزدیکی شهر کروموفگراد در جنوب بلغارستان یکی از نمونه‌های قابل توجه در زمینه مدیریت نوین پسماند معدنی است. این معدن که در سال ۲۰۱۹ به بهره‌برداری رسید، در ژوئیه ۲۰۲۶ و پس از حدود هفت سال فعالیت معدنی به کار خود پایان داد و اکنون وارد مرحله بازسازی و احیا شده است. در طول دوره فعالیت حدود ۶ میلیون تن ماده معدنی با عیار متوسط ۴ گرم طلا در هر تن استخراج شد و حدود ۵۰ هزار تن کنسانتره طلا تولید شد.
اهمیت تجربه آدا تپه فقط به تولید طلا محدود نمی‌شود. این معدن در محدوده‌ای واقع شده که از نظر زیست‌محیطی حساس است و بخشی از آن در منطقه حفاظت‌شده Natura 2000 قرار دارد. همچنین یک آبخوان حفاظت‌شده در آبرفت رودخانه کروموویتسا، در نزدیکی تأسیسات مدیریت باطله قرار دارد. همین شرایط باعث شد طراحی سیستم مدیریت پسماند معدن از ابتدا تحت الزامات سخت‌گیرانه زیست‌محیطی انجام شود.
عبور از مدل سنتی مدیریت باطله
در بسیاری از معادن، سنگ باطله و باطله کارخانه در دو مسیر جداگانه مدیریت می‌شوند، سنگ باطله در دپوهای اختصاصی انباشته می‌شود و باطله حاصل از فرآوری نیز معمولاً در سد یا تأسیسات مستقل باطله ذخیره می‌شود. آدا تپه مسیر دیگری را انتخاب کرد و هر دو جریان پسماند را در یک تأسیسات یکپارچه پسماند معدنی یا IMWF قرار داد.
این تأسیسات با هدف قرار دادن باطله تغلیظ‌شده در سلول‌هایی ساخته‌شده از سنگ باطله طراحی شده است. سنگ باطله علاوه بر ایجاد استحکام سازه، نقش مهمی در زهکشی داخلی تأسیسات دارد. ظرفیت طراحی این مجموعه حدود ۲۳ میلیون تن و سطح اشغال آن حدود ۴۱ هکتار است که این ظرفیت برای مدیریت کل پسماند معدنی تولیدشده در طول عمر معدن در نظر گرفته شده است.
تفاوت اصلی این رویکرد با تأسیسات متعارف تنها در کنار هم قرار گرفتن دو نوع پسماند نیست. در آدا تپه، باطله تغلیظ‌شده پس از ورود به سلول‌ها از طریق شبکه‌ای از لایه‌های زهکشی و سازه‌های ژئوتکنیکی، به‌تدریج آب خود را از دست می‌دهد، متراکم‌تر می‌شود و پایداری آن افزایش پیدا می‌کند.
کاهش سطح اشغال از ۱۰۰ به ۴۱ هکتار
یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این طرح، کاهش قابل توجه زمین مورد نیاز برای مدیریت پسماند است. بررسی‌های انجام‌شده در زمان طراحی پروژه نشان داد که ایجاد یک تأسیسات متعارف شامل سد باطله و دپوی مستقل سنگ باطله می‌توانست حدود ۱۰۰ هکتار زمین را تحت تأثیر قرار دهد. انتخاب مدل یکپارچه، این سطح را به حدود ۴۱ هکتار کاهش داد.
این کاهش در منطقه‌ای با حساسیت اکولوژیک بالا اهمیت ویژه‌ای داشت. به گفته شرکت بهره‌بردار، کاهش سطح اشغال به حفاظت از زیستگاه دو گونه لاک‌پشت حفاظت‌شده کمک کرد.
از سوی دیگر طراحی تأسیسات به‌گونه‌ای بود که بخش‌هایی از آن در زمان ادامه فعالیت معدن، به‌تدریج بسته و احیا شوند. به‌این‌ترتیب تمام عملیات بازسازی به پایان عمر معدن موکول نشد و زمین‌های تکمیل‌شده از چرخه عملیاتی خارج و وارد مرحله احیا شدند.
آب: از پسماند فرآیند تا منبع قابل بازیافت
مدیریت آب بخش مهم دیگری از تجربه آدا تپه است. سامانه زهکشی زیرین، آب حاصل از بارندگی و همچنین آبی را که در فرآیند بارگذاری و متراکم شدن باطله آزاد می‌شود جمع‌آوری می‌کند. یک سیستم فیلتر دومرحله‌ای نیز مانع حرکت ذرات باطله به سمت بیرون از سازه می‌شود.
آب جمع‌آوری‌شده در مخازن پایین‌دست به‌صورت خودکار پمپاژ و به سیستم مدیریت آب بازگردانده می‌شود. این آب می‌تواند برای کنترل گردوغبار جاده‌ها و آبیاری مناطق احیاشده مورد استفاده قرار گیرد.
برای کنترل نفوذ آب زیرزمینی نیز یک پرده تزریق دوغاب به طول حدود ۵۴۰ متر در بخش زیرین تأسیسات احداث شده است. چاه‌ها و سیستم‌های زهکشی نیز برای کنترل تراوش و کاهش فشار آب زیرزمینی به کار گرفته شده‌اند.
احیای هم‌زمان با استخراج
یکی از درس‌های مهم آدا تپه تغییر نگاه به مفهوم بستن معدن است. در این پروژه احیا فعالیتی نبود که تنها پس از پایان استخراج آغاز شود. بخش‌هایی از تأسیسات باطله هم‌زمان با ادامه فعالیت معدن بازسازی شدند.
طبق برنامه فعلی تا پایان سال ۲۰۲۶ عملیات پوشش‌دهی و احیای فنی کل تأسیسات یکپارچه باطله تکمیل خواهد شد. همچنین هدف‌گذاری شده است که احیای فعال کل سایت تا پایان سال ۲۰۲۸ به پایان برسد و تا سال ۲۰۳۲ یک چشم‌انداز پایدار و قابل استفاده برای شهر کروموفگراد ایجاد شود.
در عملیات بازسازی نیز استفاده از پوشش گیاهی بومی مورد توجه قرار گرفته است. برای مناطق احیاشده ابتدا لایه‌ای از پوشش علفی ایجاد می‌شود و پس از تثبیت خاک و رشد مناسب گیاهان، منطقه به سمت بازگشت به شرایط طبیعی هدایت می‌شود.
پایش باطله پس از پایان عمر معدن
پایان استخراج به معنای پایان نظارت بر تأسیسات باطله در آدا تپه نیست. شرکت DPM Metals برنامه‌ای برای ادامه پایش حداقل به مدت ۱۰ سال پس از تعطیلی و بازسازی نهایی معدن در نظر گرفته است.
این پایش شامل کنترل سطح آب زیرزمینی، فشار آب منفذی داخل باطله، جابه‌جایی دیواره‌ها و تغییرات ژئوتکنیکی سازه است. در مجموع ۴۰ پیزومتر ایستاده برای پایش آب زیرزمینی و ۵۴ پیزومتر الکتریکی برای اندازه‌گیری فشار آب منفذی در باطله نصب شده است. ۲۰ اینکلینومتر و هفت اکستنسومتر نیز برای پایش حرکات و تغییر شکل‌های سازه مورد استفاده قرار می‌گیرند.
علاوه بر پایش داخلی شرکت، یک هیئت مستقل بررسی باطله نیز وضعیت و مدیریت تأسیسات را به‌صورت سالانه ارزیابی می‌کند.
الگویی برای آینده مدیریت باطله
تجربه آدا تپه از یک جهت اهمیت ویژه‌ای دارد: مدیریت باطله در این پروژه از ابتدا بخشی از طراحی معدن بوده، نه راهکاری که پس از ایجاد پسماند برای آن پیدا شود.
انتخاب فناوری مناسب برای ذخیره باطله، کاهش مصرف و نگهداشت آب، کاهش سطح زمین تحت تأثیر، کنترل تراوش، پایش ژئوتکنیکی و احیای تدریجی، مجموعه‌ای از اقداماتی هستند که در این پروژه در یک چهارچوب واحد قرار گرفته‌اند.
این تجربه برای صنعت معدن ایران نیز ازآن‌جهت قابل توجه است که چالش مدیریت باطله در بسیاری از پروژه‌ها هم‌زمان با مسائل آب، محدودیت زمین، گردوغبار، پایداری سازه‌ها و الزامات محیط‌زیستی مطرح می‌شود. رویکرد آدا تپه نشان می‌دهد که می‌توان این مسائل را به‌جای حل جداگانه، در مرحله طراحی معدن و با نگاه چرخه عمر پروژه در کنار یکدیگر قرار داد.
در نهایت درس اصلی این پروژه را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: معدن پایدار از زمان تعطیلی معدن ساخته نمی‌شود بلکه از نخستین روز طراحی معدن شکل می‌گیرد.